Verlies verweven in je leven | Een interview met Riet Fiddelaers-Jaspers

Rouwen is iets persoonlijks; iedereen doet het op zijn of haar eigen manier. Rouwen is vaak ook iets nieuws, zeker als je rouwt om een overleden kind. Hoe weet je of je het goed doet? En is er wel een verkeerde manier van rouwen? Wanneer heb je hulp nodig van een professional? Riet Fiddelaers-Jaspers is een expert op het gebied van rouw en hulpverlening. Ze deed twintig jaar geleden promotieonderzoek naar rouw en heeft zich daarna vooral geschoold op het gebied van hechting, rouw en trauma. Riet is grondlegger van het Expertisecentrum Omgaan met verlies. Gezien haar leeftijd beperkt ze haar werkzaamheden inmiddels tot ontwikkelen, schrijven en op de achtergrond adviseren in verdrietige situaties. Maar nog altijd is ze gedreven om mensen te stimuleren om de impact van verlies en trauma in hun leven te onderzoeken en daarin stappen te zetten.

Rouw is geen ziekte
Rouw en verlies horen bij het leven, hoe pijnlijk het ook is. Riet:
Rouwen is normaal; het is geen ziekte. We weten alleen niet hoe we ermee om moeten gaan. Iedereen heeft wel een mening over de juiste manier van rouwen. Hoeveel en hoe lang mag je huilen? Je kunt een reactie krijgen dat je wel erg veel huilt, maar anderen zeggen weer: “Waarom huil je nooit?” Mensen hebben snel een mening, wat een geïsoleerd gevoel kan geven. Het zou zo fijn zijn als ze vragen: “Wil je me iets zeggen over hoe het nu met je gaat?” of “Wat kan ik voor je betekenen?” Soms verwacht je zo’n vraag van een vriendin, terwijl zij die vraag op dat moment niet kan stellen. Andersom kan een buurvrouw, van wie je het niet verwacht, heel begripvol en meelevend zijn.’

Gezonde rouw
Bij een gezonde manier van rouwen zijn de mensen om je heen erg belangrijk. Volgens Riet is rouwen een sociaal proces en alleen niet te doen.
‘Als je partner, gezin, familie, vrienden of collega’s je kunnen steunen, zijn zij belangrijker dan een professional. Het kan wel fijn zijn om een hulpverlener te hebben die met je meekijkt, zeker na het verlies van een kind. Als ouders op een verschillende manier rouwen, kan de professional als derde persoon een brug slaan. De hulpverlener kan ouders laten inzien dat je bijvoorbeeld als man wel degelijk met het verlies van je kind bezig kunt zijn terwijl je aan het sporten bent of onder een auto ligt te sleutelen.’

Ondersteuning
Als het netwerk om je heen er weinig voor je kan zijn, is het belangrijk om steun te krijgen. Riet benoemt dat hulp vragen soms ook lastig is.
‘Mensen zeggen vaak dat ze het zelf moeten doen. Dat klopt ook, maar je hoeft het niet alleen te doen. De eerste stap is kijken wat je omgeving je kan bieden. Als dat onvoldoende voor je is, zijn er coaches en therapeuten om je te ondersteunen.’

Traumatische rouw
De meeste mensen rouwen op een gezonde manier. Bij een niet-traumatisch verlies, zoals een natuurlijke dood, rouwt ongeveer 90% van de mensen op een gezonde manier. Wanneer je een kind verliest, gaat het echter vaak om een onnatuurlijke dood, zoals door ziekte, een ongeluk of een operatie die verkeerd afloopt. Daarnaast kunnen er veel traumatiserende ervaringen zijn rondom de (voortijdige) bevalling of medische interventies in het ziekenhuis, waardoor het verlies traumatisch wordt. Er ontstaan sneller emoties als verwijt, schuldgevoel en woede naar jezelf of een professional. Dat zijn emoties die een grotere kans geven op ongezond rouwen. Ze zorgen er vaker voor dat iemand wegblijft bij het rouwen. Ook het gevoel van onrechtvaardigheid dat je kind eerder overlijdt dan jijzelf vergroot de kans op traumatische rouw. Een definitie van traumatische rouw is lastig te geven. Riet omschrijft het als volgt:
‘Traumatische rouw ontstaat door ervaringen die overweldigend zijn en die je niet kunt integreren in je lichaam. Je ziet reacties die uitvergrotingen zijn van normale reacties bij gezonde rouw. Ze zijn intenser, duren langer en stapelen zich op. Vaak lukt het dan niet meer om te functioneren binnen je gezin, je werk of je vriendenkring. Zo kom je langzaam maar zeker in een isolement terecht. Mensen kunnen overlevingsmechanismen ontwikkelen die het verdriet dempen, maar op de lange termijn het rouwen als het ware in beton gieten. Voorbeelden zijn overmatig alcohol-, medicijn- en/of drugsgebruik of verslavingen. Ook kan iemand zich volledig richten op keihard werken of alle taken binnen een lotgenotengroep op zich nemen. Op die manier doe je er onbewust alles aan om niet bij je eigen rouw en emoties te hoeven komen. Deze mechanismen kunnen tijdelijk helpen, maar wanneer ze te lang aanhouden, kunnen ze leiden tot zelfbeschadiging, beschadiging van relaties en schade aan de omgeving. Het verlies wordt dan de enige focus en dat is een belangrijk signaal om hulp in te schakelen.’

Communiceren
Er wordt vaak gezegd dat je over je verlies moet praten. Praten is slechts één manier van communiceren. Er zijn veel meer manieren. Volgens Riet is dit advies vooral bedoeld om duidelijk te maken dat je niet alleen moet rouwen. ‘Praten is een manier van communiceren die vaker door vrouwen wordt gebruikt. Mannen maken hierin tegenwoordig wel een inhaalslag. Het zou goed zijn als mannen bij andere mannen terechtkunnen met hun ervaring, bijvoorbeeld door samen een activiteit te doen. Dat kan iets sportiefs zijn of houthakken in het bos, waarbij praten niet nodig is. Een korte pauze kan dan ruimte geven voor een schouderklop, als teken van herkenning en begrip.’ Beelden of creatieve werkvormen kunnen helpen om woorden te geven aan wat je vanbinnen voelt. Het is belangrijk om een manier te vinden die bij jou past.

Rouwen is een vorm van leren
Het verlies van een kind veroorzaakt een diepe wond. In het begin is er vaak sprake van rauwe rouw. Riet ziet dat mensen die voorheen druk en ambitieus met hun werk bezig waren, na het verlies van een kind vaak worden stilgezet. ‘Ze vragen zich af of hun werkende leven wel zo belangrijk was en wat er werkelijk toe doet in het leven. Hun kijk op het leven verandert en ze stellen andere prioriteiten. Het wordt duidelijker wat voor hen kostbaar is en hoe zij hun tijd willen indelen. Ze gaan op zoek naar betekenis in wat ze hebben meegemaakt, voor zichzelf en hun omgeving. Zo kan er uit de wond soms een wonder ontstaan.’

Tijd heelt niet alle wonden
De uitspraak dat tijd alle wonden heelt, gaat niet op bij rouw. Als je na het verlies van je kind bij wijze van spreken onder een deken op de bank gaat liggen, zal er weinig veranderd zijn wanneer je er weer onder vandaan komt. Tijd zorgt er wél voor dat je dagelijks met je verlies wordt geconfronteerd. Bijvoorbeeld doordat de wieg of het bed van je kind leeg is. Of wanneer je andere ouders hun kind ziet uitzwaaien naar school en je beseft dat je dat nooit meer zult meemaken. Neurowetenschappers hebben aangetoond dat je brein gedurende je leven verandert en dat er nieuwe neurale paden ontstaan. Deze neurale paden zijn verbindingen tussen verschillende delen van de hersenen en kunnen worden gezien als hechting paadjes. Omdat deze al tijdens de zwangerschap ontstaan, kun je na het verlies van je baby soms denken dat je je kind hoort huilen, terwijl je weet dat je kind er niet meer is. Bij het verlies van een ouder kind kun je bijvoorbeeld de deur horen opengaan alsof je kind thuiskomt, of pianospel horen, terwijl je tegelijk weet dat hij of zij er niet meer is. Je bent niet ‘gek’ als je dit soort ervaringen hebt; de aanleg hiervoor zit in je hersenen.

Verschillende hulpverleners
Wanneer rouw vastloopt, kan professionele ondersteuning helpend zijn. Er zijn verschillende hulpverleners die op uiteenlopende manieren ondersteuning bieden bij rouw. Dat hoeven niet altijd ‘pratende’ hulpverleners te zijn. Bij laagdrempelige hulpverlening kun je denken aan rouwcoaches of rouwtherapeuten. Ook een Praktijkondersteuner Geestelijke Gezondheidszorg kan ondersteuning bieden, al verschilt het per praktijkondersteuner hoeveel kennis er is over rouw. Wanneer lichte ondersteuning onvoldoende helpt, kan bijvoorbeeld een maatschappelijk werker, psycholoog of psychiater worden ingeschakeld. Daarnaast benadrukt Riet dat ook lichaamsgerichte hulpverleners, zoals een haptonoom of craniosacraal therapeut, waardevol kunnen zijn. Hoewel zij officieel misschien niet altijd onder de reguliere hulpverlening vallen, kunnen zij wel emoties naar boven brengen, bijvoorbeeld tijdens een intuïtieve massage. Ook creatieve therapie kan helpend zijn na verlies.

Juiste hulpverlening
Hoe vind je de hulpverlener die bij je past? ‘Het is moeilijk om de juiste hulpverlener te vinden, zeker omdat het aanbod groot is. Vaak kom je bij iemand terecht via positieve ervaringen van lotgenoten. Lotgenotencontact is voor sommige mensen heel fijn, onder andere om perspectief te zien op de langere termijn. Anderen hebben daar juist geen behoefte aan, omdat hun eigen verhaal voor hen voldoende is. Wanneer het lastig is om zelf de juiste hulp te vinden, kan de huisarts een belangrijke rol spelen in het meedenken en eventueel doorverwijzen.’

EMDR
EMDR is een therapie die veel wordt ingezet bij trauma. Volgens Riet doet EMDR niet zozeer iets aan de rouw zelf. ‘EMDR richt zich op de behandeling van trauma of herbelevingen. Het trauma kan de rouw overdekken, waardoor eerst het trauma behandeld moet worden. Daarna ontstaat ruimte om te rouwen. EMDR kan helpend zijn bij traumatische reacties, maar het is belangrijk dat er hulp op maat wordt geboden. Niet iedereen heeft baat bij EMDR en niet alle symptomen zijn geschikt voor deze therapie.’

Timing
Er is geen vast moment waarop je hulpverlening moet inschakelen. ‘Het kan zijn dat de aandacht eerst naar de rest van het gezin gaat en iemand nog niet toe is aan zijn of haar eigen rouw. Die ruimte is dan nodig en eerder hulp inschakelen heeft op dat moment weinig zin. Hulpverlening werkt vaak het beste wanneer iemand zelf de stap zet om naar een therapeut te gaan. Als je er zelf niet voor openstaat, is het voor een therapeut moeilijk om iets te bereiken. Natuurlijk is het goed om tijdig hulp in te schakelen, maar ook na tientallen jaren kan begeleiding nog helpend zijn. Je bent nooit te laat om daarin de eerste stap te zetten.’

3 tips voor mensen na het verlies van een kind:

• Rouw het liefst niet alleen en laat anderen toe
  
• Zorg dat iemand die je vertrouwt meekijkt naar je andere kinderen (bijvoorbeeld een juf, kindercoach of vriendin)
  
• Wees mild voor jezelf