De kracht van rituelen | Een interview met Daan Westerink

Daan Westerink is pedagoog, rouwdeskundige en publicist. Ze is gespecialiseerd in rouw bij kinderen, jongeren en gezinnen. Ze is ervan overtuigd dat rituelen houvast bieden, net als herinneringen. ‘Rituelen zijn een prachtig hulpmiddel om de liefde die je voor iemand hebt weer even te voelen.’

Balans en veerkracht
Een overleden kind neem je je hele leven met je mee. Ik noem dat ‘verinnerlijken’. Het kind mag een onderdeel zijn van je leven, het hoeft nooit weggepoetst te worden. Het verlangen naar het kind mag er blijven, het kind voor wie jij een hele toekomst voor ogen had. Rouw is eigenlijk niets anders dan een balans vinden tussen het missen en het toch weer de draad van het leven leren oppakken. Het gaat over de veerkracht die je al dan niet hebt of weer mag ontwikkelen om balans te vinden in jouw leven. Schiet het nog alle kanten op, dan heb je die balans nog niet gevonden. Het verdriet gaat niet voorbij, want het leven is voorgoed veranderd na het verlies van een kind, maar er komt weer balans. Het gaat erom dat jij je kind niet hoeft los te laten, maar je kind op een andere manier mag leren vasthouden. Dit mag op de manier zoals jij dat wilt.

Het kleine ritueel
Met zijn vieren aan tafel zitten is al een ritueel. Een moeder zei ooit: ‘Het heeft mij een half jaar gekost om niet meer vier borden neer te zetten, maar drie.’ Dat is een ritueel, dat bord dekken voor je kind, erkennen dat het heeft bestaan. Als je dit gezamenlijk erkent, heeft dat ook een onuitgesproken toegevoegde waarde. Een rite is een overgang van de ene naar de andere fase, dus eigenlijk helpt een ritueel je bij een transitie. Bij moslims is het gebruikelijk dat je de eerste dertig dagen na een overlijden niet zelf hoeft te koken, dat doen andere mensen voor jou, om jou te helpen en te erkennen: het is voor jou een enorme overgang naar een leven zonder je kind.

Rituelen in de gemeenschap
In deze tijd zie je dat rituelen weer omarmd worden. We zijn dat een tijdje kwijt geweest. Rituelen hebben vooral te maken met onderdeel zijn van een gemeenschap. Je kunt zeggen: it takes a village to raise a child, maar je hebt die village ook nodig als een kind overlijdt. Je zorgt voor elkaar, voor de buurt, als je trouwt, maar ook als je rouwt. Als een kind wordt geboren of overlijdt, je bent er voor elkaar. De gemeenschap zegt: ‘Wij staan om jou heen.’

Verschillende culturen
Rituelen kan ook helpen voor jezelf. Een echtpaar zei: ‘De eerste vier weken hebben we gewoon voor niemand de deur opengedaan. De Marokkaanse buurvrouw vroeg: ‘Wat zitten jullie daar alleen? Kom, ik zal voor jullie koken.’ Wij zijn in de westerse samenleving veel van die rituelen verloren, maar daardoor is het ook koud geworden. Mijn Marokkaanse vriendin had haar man verloren en er werd zo gehuild, en iedereen kwam. Maar ik riep: ‘Ik wil me niet opdringen!’ Mijn andere Marokkaanse vriendin zei: ‘We dringen ons niet op, we komen gewoon.’

Opschrijven
Het kan ook helpend zijn om dingen op te schrijven. Daarmee krijg je een beeld, niet alleen van je kind, maar ook welke band de omgeving met het overleden kind had. Welke draagkracht heb je en welke draaglast? Hoe zwaar is het verdriet dat je meemaakt, hoe sterk zijn de schouders die je hebt? De sterkte van de schouders hebben ook te maken met je omgeving. De verhalen over het overleden kind of over jou zijn daarin belangrijk. De naam noemend, je was zo gewenst en weet je wel wat jouw ouders allemaal gedacht hadden en hoe lief jouw ouders zijn. Als je een jong kindje hebt verloren, ook al was de zwangerschap nog maar kort, toch voel je je soms al helemaal ouder. Of als je een jong kindje rondom de geboorte verloor, dan heb je een toekomstbeeld dat totaal verandert. Schrijven doe je vanuit je hart. Je hart ligt dicht bij dat papier. Praten gebeurt met je hoofd. Schrijven vanuit je hart doet letterlijk iets in het verwerken. Je schrijft het verdriet niet van je af. Je schrijft het kindje naar je toe. 

Mijlpaaldagen
Mijlpaaldagen, zoals de eerste keer Sinterklaas of kerst zonder je kind, je verjaardag of de overlijdensdag, kunnen heel zwaar zijn. Mensen zeggen wel eens dat het tweede jaar zwaarder kan voelen, omdat het eerste jaar de meeste mensen in je omgeving er nog mee bezig zijn. Soms moet je je eigen omgeving bij de hand nemen. Wacht niet af, want de meeste pijn zit in niet communiceren. Zeg dus waar je behoefte aan hebt. Als mensen weten dat je graag een kaartje krijgt, hoe fijn is het dan om na drie of tien jaar nog altijd een kaartje te krijgen? Of zeg tegen je omgeving: ‘Zet alsjeblieft de overlijdensdatum in je agenda.’ Wij hadden een tijdje de gewoonte dat als we ergens waren en we gingen naar het toilet, we altijd onze eigen naam op de kalender te zetten die er hing, maar ook die van een kind dat overleden was. Dan kan de ander er makkelijk op terugkomen, van: is het niet bijna tien jaar geleden?

Vraag de ouder ernaar
Als omgeving kun je er ook actief naar vragen. Weet dan dat de rouwende ouder soms schaamte voelt en de ander niet met zijn verdriet wil belasten. Ze willen je wel uitnodigen voor de verjaardag of overlijdensdag, maar doen het misschien niet omdat ze jou niet met hun verdriet willen vermoeien. Voor iedereen geldt: invullen voor een ander moet je nooit doen. Want als omgeving ben je misschien bang de ouder verdrietig te maken. Een jong meisje zei eens wijs: ‘Je kunt me niet verdrietig maken, ik ben het al, dus begin er maar gewoon over.’

Symbolen
Voor sommige ouders is een symbool belangrijk, bijvoorbeeld een blauwe vlinder, een egeltje, een paardenbloem of een ster. Of je ziet een roos die midden in de winter in bloei staat. Een vogeltje dat er altijd is. Sinds mijn vader overleed, zie ik altijd merels in mijn buurt. Dan denk ik even aan hem. Ik hoorde laatst iemand zeggen dat je niet mag zeggen tegen een kind: ‘Je broertje of zusje is een sterretje geworden.’ Ik vraag me dan af, waarom niet? Hij is op dat moment nog niet aan het studeren voor astroloog. Hij vindt het misschien een mooi beeld dat er ergens een ster is die fonkelt en die hem of haar kracht geeft, letterlijk licht in de duisternis. Dat is ook weer een troost. Of dat het kindje een vlinder werd, dan kun je heus wel bedenken dat dat biologisch helemaal niet mogelijk is, maar dat vraagt die ander zich helemaal niet af, die ziet er een symbool in. Het is letterlijk symbolisch voor het kindje. 

Passend ritueel
Rituelen en symbolen kunnen je helpen om de transitie te maken naar een nieuwe fase, maar ook om echt even stil te staan bij wie of wat je verloren hebt. Door het doorknippen van een lint of het opsteken van een kaarsje. Je bent heel bewust bezig, je staat stil bij je kind en bij jezelf en geeft jezelf erkenning over wie of wat je verloren hebt. Heb je voor je gevoel weinig met rituelen of symbolen, denk dan eens aan het afsteken van vuurwerk bij oud en nieuw. Of carnaval. Dat zijn overgangsrituelen. Of de stoere vrachtwagenchauffeur die een naambord van zijn geliefde voorin de wagen heeft, zichtbaar voor iedereen. Dat is ook een ritueel. Of er hangt een kerstboompje of een foto in de cabine, zodat hij zich niet zo alleen voelt. Probeer eens te onderzoeken wat voor jou een passend ritueel zou zijn.

Suggesties voor rituelen

Kerstballen en briefjes in een boom

Je kunt mensen in je omgeving vragen een herinnering aan je kind op te schrijven. Deze stoppen ze in een doorzichtige kerstbal om in de kerstboom te hangen. Elke dag, als een soort adventskalender, kun je er een bal uithalen met een herinnering. Zoiets kun je ook vragen aan collega’s. Zelf heb ik eens meegemaakt dat collega’s allemaal gekleurde briefjes ophingen in een prachtig boompje. Als de ouders zin hadden, haalden ze er eentje uit om te lezen.

Naar het kerstcircus op de sterfdag

Wij zijn jaren naar het kerstcircus geweest in de Stadsschouwburg in Utrecht. Mijn vader was er dol op. Hij stierf op een eerste kerstdag. Voor mij was het een hele troost om tien jaar lang met eerste kerstdag naar het kerstcircus te gaan, fantastisch toen mijn kinderen nog klein waren. Ze zeiden dan: het is toch ook opa-Johandag?

Naar de boomgaard op de geboortedag

Mijn buren vieren juist de geboortedag van hun overleden dochtertje. Op die dag adopteren ze een boom. Inmiddels hebben ze een hele boomgaard. Daar gaan ze dan met een kleine kring picknicken. De kinderen kunnen daar lekker rondrennen. Het is zo licht en zo zwaar als je het zelf wilt maken. Hun dochtertje staat centraal maar er is ook taart van het fruit van die bomen en gezelligheid

Elk half jaar de vriendengroep over de vloer

Sem, een van de beste vrienden van mijn dochter overleed twee jaar geleden. Zijn ouders nodigen nog steeds elk half jaar zijn beste vrienden uit. Dat is heel natuurlijk ontstaan en het klikt. Schoorvoetend kwam mijn dochter daar de eerste keer aan. Zijn ouders zeiden: ‘Jullie waren zo graag bij hem, dus laten we twee keer in het jaar bij elkaar komen en verhalen vertellen over Sem. Hij leeft voort in jullie. Het is confronterend dat hij nooit meer de dingen zal doen die jullie wel meemaken, maar het is fijn om te zien hoe hij zou zijn geworden als hij nog wel had geleefd.’ Ze kregen allemaal een buisje met zijn as. Omdat hij zo graag reizen maakte heeft mijn dochter op een reis door Oost-Europa overal ‘een beetje Sem’ uitgestrooid. Ik merkte dat hoe leger het buisje met as werd, hoe lichter zij werd.

Namenritueel

Misschien past het namenritueel in de kerk wel goed bij jullie. Bij het namenritueel komen de ouders de kerk binnen en wordt hen gevraagd: ‘Hoe heet jouw kind?’ De erkenning komt eerst. Daarna kun je een kaarsje aansteken waarbij je zegt: ‘Ik sta nu bij jou stil en je hoort in mijn hart. Ik moet nu een leven aangaan zonder jou.’

Uitvaart op eigen gekozen plek

Mensen denken vaak binnen de gebaande paden. Daarom wordt een uitvaart nog vaak georganiseerd in een uitvaartcentrum, maar je kunt dit ook gewoon op je lievelingsplekje in het moestuincomplex doen, mocht je dat willen. Daar ben ik eens bij geweest, er waren ook kinderen bij en tussen de bloemetjes en de bijtjes was het heel verdrietig, maar je was toch met elkaar.

Bypass, voor als je te snel ging

Een man die met zijn vriendin een aantal miskramen had gehad was daar destijds aan voorbijgelopen. Maar nu kon hij aangeven dat hij ondanks alles wilde dat er nieuw leven kwam. Op de plek waar ze de as destijds begroeven, heeft hij samen met zijn (intussen ex-)vriendin een boom geplant. Dat was helend. Zoiets noemen we een bypass, die hartpatiënten ook weleens nodig hebben. Een bypass kan je meer ‘heel’ maken en helpen te verinnerlijken als je te snel met je leven verder bent gegaan en nog niet goed bij het verlies hebt stilgestaan. Zo ken ik mensen die jaren na dato alsnog een herdenkingsbijeenkomst organiseerden. 

Het kleine kistje

Twintig jaar geleden verloren onze buren in onze woongemeenschap hun eerste kindje bij de bevalling. In deze hechte gemeenschap deden we alles zelf. Ik deed hun was. De baby is thuis gestorven en we hebben haar thuis opgebaard. Iedereen heeft haar gezien. De buurvrouw vroeg me: ‘Wat kan ik de mensen vragen?’ Toen hebben we gevraagd of alle buren een taart wilden bakken. Iedereen was ontzettend blij om iets te kunnen doen. Het was een ritueel. Met zijn allen – zij in een rolstoel met hun dochtertje in het kistje op haar schoot – zijn we naar de begraafplaats gereden. Ze was onderwijzeres en de kinderen uit haar klas lazen uit ‘De kleine prins’ voor. Ze vond het heel belangrijk dat de kinderen zagen dat er een klein kistje was. We woonden tegenover een woonwagenkamp en alle mensen stonden in een haag met bloemen ons uitgeleide te doen. Heel heftig, maar zij hadden daar behoefte aan. 

De lintenceremonie

De lintenceremonie kan ook helpend zijn. De overledene krijgt in de kist de uiteinden van een aantal linten in handen. De kist wordt gesloten, waarbij de uiteinden van de linten uit de kist hangen. De nabestaanden pakken de uithangende uiteinden van de linten vast, waarna de linten worden doorgeknipt. Daarmee laat je zien dat we afscheid nemen van het lichaam. Het stukje lint kun je weer meenemen en bijvoorbeeld later verwerken in een trouwboeket, een trouwjurk of bij een examenmoment. Het is een bewustwording en een verinnerlijking van wat je status nu is. Dat mag heel verdrietig voor je zijn.

Drie handreikingen

• Neem de regie! Mensen denken veel na over de mooiste dag van hun leven. Denk ook na over verdrietige dagen, hoe je die wilt inrichten en beleven. Bedenk dat het geen droevige bijeenkomst hoeft te zijn. Ga bijvoorbeeld op die dag iets leuks doen. Of zoek de zon op. houd het klein of doe iets groots. Bedenk iets wat voor jou fijn is. Schrijf je herinneringen op of organiseer een concert. Doe het gezamenlijk, met de mensen met wie je dat fijn vindt.
• Praat eens wat vaker over je overleden kind. Wees niet bang dat je de ander daarmee belast. Denk na over wat jij zelf wil, want die ander weet het ook niet. Mensen hebben meestal geen idee hoe ze met jou om moeten gaan. Met een ritueel geef je ook anderen houvast, bijvoorbeeld als ze allemaal een bloem mogen meenemen.
• Durf gewoon! Soms weet je niet of je er zin in hebt totdat je het hebt gedaan. Dat betekent soms ook nieuwe dingen proberen, nieuwe paden inslaan. Het makkelijkste is om thuis te blijven zitten en de gordijnen dicht te doen. Maar als jij bij jezelf merkt, ik heb toch wel weer een keertje zin om iets te ondernemen, doe het dan!