Rouwtaken na het verlies van je kind | Een interview met Manu Keirse

Manu Keirse is klinisch psycholoog, doctor in de geneeskunde en een autoriteit in Nederland en België als het om verdriet, verlies en de laatste levensfase gaat. Hij schreef vele boeken over rouw en rouwverwerking. Hij legt in dit artikel uit wat rouw is en bespreekt de vier taken waar rouwarbeid uit bestaat.

Emotionele aardbeving
Rouw is een normale emotionele, lichamelijke en gedragsreactie van mensen die geconfronteerd worden met een ernstig verlies. Rouw komt tot uitdrukking in alle mogelijke vormen van gedrag. Als mens ben je één geheel, je kunt het lichaam niet scheiden van beleving. Je kunt daarom allerlei lichamelijke reacties krijgen, je voelt het gemis als pijn in je lijf. Als je een verlies meemaakt, voel je je meestal eerst heel ellendig. Je bent terechtgekomen in een emotionele aardbeving. Alles wankelt in je leven. Vanuit het puin van deze emotionele aardbeving verzamel je de brokstukken om je weer mens te kunnen voelen. Maar je voelt je niet meer de persoon die je was. Het bepaalt je beleving: wie ben ik of wie ben ik nog, na mijn verlies? Je geloof in waarden komt in het geding. Je kunt vragen krijgen als: waar kan ik nog op vertrouwen als mij dit kan overkomen? Bestaat er nog een vorm van gerechtigheid?

Rouwarbeid
Als je een verlies meemaakt, sta je voor de opdracht om rouwarbeid te verrichten. Het kan voorkomen dat een moeder wiens kindje sterft bij de geboorte zes weken later wordt gevraagd om weer aan het werk te gaan. Maar ze is zo moe. Dat komt omdat ze rouwarbeid aan het verrichten is. Dat kan zeer uitputtend zijn. Het tast al je energie aan. Mensen zijn zich daar vaak niet van bewust, omdat ze niet begrijpen hoe rouw werkt. Je kunt het vergelijken met iemand die achter het stuur van een auto zit en door een onbekende stad rijdt, de weg niet kent en in paniek raakt. In een rouwsituatie weet je ook niet op voorhand wat je kunt verwachten en waar die rouw uit bestaat.

Rouwtaken oppakken
De woorden ‘arbeid’ en ‘taken’ drukken uit dat je dit als ‘werk’ kunt oppakken, je ermee aan de slag kunt gaan. Er zijn veel boeken geschreven waarin het gaat over rouw in fases of stadia. Je ‘zit’ in een fase en die heeft een bepaald eindpunt. Je kunt er zelf niet zoveel aan doen. Zelf spreek ik liever over taken, want een taak pak je op, of laat je (tijdelijk) liggen. Het helpt om daarin een actieve keuze te maken. Ook al voel je je volledig passief, je bent er toch mee bezig. Rouwarbeid kun je opdelen in vier taken. Als je die goed kent, weet je waar je aan toe bent. De rouwtaken kunnen door elkaar heenlopen. Je hoeft niet klaar te zijn met de ene taak om aan de volgende te beginnen. Dat verschilt van persoon tot persoon.

Rouwtaken laten liggen
Als je te maken hebt met rouw kan het ook zijn dat je de rouwarbeid niet meteen verricht. Het lukt je misschien niet om de rouwtaken op te pakken, je schuift het op dat moment liever van je af. Je denkt misschien zelfs: ik kom er wel doorheen. Mijn ervaring is dat het in zo’n geval later toch weer terugkomt. Onze grootouders of overgrootouders zijn opgegroeid in een generatie die een of twee wereldoorlogen hebben meegemaakt. De algemene houding was: niet lullen, maar poetsen! Er was geen ruimte om verdriet te beleven. Het verlies kon je dan op veel latere leeftijd parten gaan spelen. Zo sprak ik een vrouw van 88 en ik vroeg haar: ‘Vertel eens, wat gaat er door je heen?’ Binnen een paar minuten vertelde ze geëmotioneerd over een kindje dat ze 68 jaar geleden drie uur na de geboorte had verloren. Ze kreeg toen te horen: ‘Je bent nog jong, ga maar snel weer door.’ Ze had hierna nog tien kinderen gekregen. Toch vertelde ze mij meteen over haar overleden kindje. De tranen liepen over haar wangen. Dat gebeurt wanneer we de rouwtaken voor ons uit schuiven.

DE EERSTE ROUWTAAK:
De werkelijkheid van het verlies onder ogen zien
Een moeder kan nog een hele tijd haar overleden kindje voelen bewegen in haar buik. Ook kun je een overleden persoon werkelijk zien zitten. Dat kan heel verwarrend zijn. Je denkt: wat is er met me aan de hand, ik ben niet meer in orde. Mensen beginnen aan je mentale gezondheid te twijfelen, terwijl deze verschijnselen heel normaal zijn. Want als je geconcentreerd denkt aan een dierbaar persoon, lijkt het net of je die echt ziet. In de psychiatrie heet dit een hallucinatie. Vroeger behandelde men dit als ernstig gestoord gedrag, maar in de rouwbeleving wordt dit nu als normaal gedrag van evenwichtige mensen gezien. Als je een verlies meemaakt kan het helpen om de werkelijkheid weg te duwen. Het kan je opluchten om tijdelijk weg te kunnen duwen wat te zwaar is om onder ogen te zien. Je begrijpt het verlies wel, maar je voelt dat je het nog niet kunt volhouden om alles helemaal onder ogen te zien. Het kan geruime tijd duren tot de werkelijkheid ten volle tot je doordringt.

DE TWEEDE ROUWTAAK:
Ervaren van de pijn van het verlies
Als de werkelijkheid van het verlies tot je is doorgedrongen, sta je voor de tweede taak. Sommige mensen denken: ik ben ziek aan het worden. Maar het is de pijn van het verdriet die door merg en been gaat. Op elk moment kun je geconfronteerd worden met een stekende, verscheurende pijn. Als je de lege kinderstoel ziet, een kinderwagen of een zwangere collega. Verhalen over een zwangerschap zijn vaak moeilijk als je een kindje hebt verloren. De pijn komt tot uitdrukking in pijnscheuten in het lichaam. Iemand zei eens: ‘Ik héb geen pijn, ik bén pijn.’ Het zijn golfbewegingen van verdriet, die komen en gaan als golven van de zee. Verschijnselen kunnen zijn: je niet goed kunnen concentreren of halverwege de trap niet meer weten waarom je naar boven ging. Je kunt je ook extreem vermoeid, doodmoe voelen en het gevoel hebben dat je niet vooruitkomt. Verder kun je ook prikkelbaar zijn. Dit zijn allemaal normale reacties.

Duw de pijn niet weg!
Een verlies overleven zonder pijn te ervaren is niet mogelijk. Alles wat de pijn weg kan duwen, staat dat in de weg. Sommige artsen schrijven antidepressiva voor. Dat kan helpen om een depressie of een andere psychische stoornis te behandelen. Maar bij evenwichtige personen die een verlies meemaken, mensen die liefde geven en liefde kunnen ontvangen, helpen antidepressiva niet altijd. Want de pijn beleven is normaal gedrag.

Schuld en schaamte
Ook gevoelens van schuld en schaamte zijn normaal. Durf dit aan te kaarten. Mensen zeggen misschien tegen je: begin maar niet meer over de schuldvraag. Maar dat kan te snel gaan. Je moet die pijn van het schuldgevoel door om het te overleven. Je denkt wellicht: had ik dit of dat maar gedaan, dan was ik mijn kind niet verloren. Mensen zeggen dan misschien dat je er niets aan kon doen, dat je je niet schuldig moet voelen. Hierdoor kun je het schuldgevoel gaan opkroppen, het mag er niet zijn. Dat kan erg gevaarlijk zijn. Je mag je wel degelijk schuldig vóélen, als je maar weet dat je niet schuldig bént. Je schuldig voelen is een teken van liefde, van verantwoordelijkheid. De enige manier om die gevoelens kwijt te raken is door ze uit te spreken tegen mensen die bereid zijn naar je te luisteren.

Boosheid en prikkelbaarheid
Mensen hebben vaak de meeste moeite met boosheid en prikkelbaarheid. Ze vinden het erg lastig dat ze daarmee de meeste dierbare personen om zich heen raken. Soms vergeten we dat boosheid een normale reactie is als je pijn hebt. Een kind dat zijn knie tegen een tafelpoot stoot, reageert boos. Dat is heel normaal. De pijn van het verdriet komt in boosheid naar buiten. Het is goed om dat te uiten.

DE DERDE ROUWTAAK:
Je aanpassen aan de wereld met dit verlies
Je aanpassen aan de wereld, zonder je kindje, is een moeilijke opdracht. Niemand doet dit op dezelfde manier. Iedereen moet de rouwarbeid en de vier taken door op zijn of haar eigen manier. Als je een kind verloren hebt in de zwangerschap, is het in de ervaring een heel ander kind voor de moeder, die het kind heeft gedragen, dan voor de vader. Hij is noodgedwongen een toeschouwer. Het is niet erger voor de een of voor de ander, er is geen weegschaal, maar het is wel anders en verschillend.

Instrumentele en intuïtieve rouwstijl
Er zijn twee verschillende stijlen van rouw: de instrumentele en de intuïtieve stijl. De instrumentele stijl is meer rationeel. Je wilt je met de toekomst bezighouden, de pijn en het verdriet uit je hoofd willen zetten en je hebt het gevoel dat je vooruit moet. Bij de intuïtieve stijl komt al het verdriet in emoties naar buiten. Je staat erbij stil je kunt (nog) niet vooruit, je wilt vasthouden en erover praten. De praktijk leert dat mannen soms wat eerder de instrumentele stijl hanteren en de vrouw de intuïtieve. Moeders zeggen weleens: ‘Mijn man praat nooit over ons overleden kind.’ Maar hij heeft als kind misschien nooit taal aangeleerd gekregen om te praten over verdriet. Hij heeft wel de mogelijkheden aangereikt gekregen om te beschermen en ondanks de pijn door te gaan met het dagelijks leven. Mannen zeggen soms: ‘Mijn vrouw heeft veel verdriet, en ze wil niets meer ondernemen.’ De beide rouwstijlen hebben niets te maken met de menselijke biologie, maar met hoe mensen zijn opgevoed. Het zijn twee evenwaardige stijlen die elkaar kunnen aanvullen. De man kan zijn vrouw behoeden helemaal weg te zakken in het verdriet. En de vrouw kan haar man helpen zijn gevoelens onder woorden te brengen.

DE  VIERDE ROUWTAAK:
Opnieuw leren genieten van het leven, en herinneringen aan het overleden kindje bewaren
Deze taak kan moeilijk zijn, omdat je beseft dat je overleden kind geen tastbaar onderdeel meer is van je gezin. Opnieuw genieten van het leven heeft niets te maken met vergeten. Je zult het kind nooit vergeten, je zult het niet loslaten. Wel leer je het kind anders vasthouden, in de herinnering in plaats van in de buitenwereld. Het is niet over of voorbij, maar het gaat met je mee door het leven heen. Op kruispunten van het leven kan de herinnering terugkomen. Zoiets gaat met je mee als een schaduw. Het ene moment voel je het meer en het andere moment minder. Soms ligt die schaduw weer levensgroot voor je voeten. Iemand vertelde me dat bij het huwelijk van een van de andere kinderen uit het gezin er een levensgroot verdriet opkwam om het overleden zusje. Het besef kwam ineens binnen dat het jongste kind waarschijnlijk nog thuis had gewoond. Verlies is de keerzijde van liefde. Verdriet is niet iets negatiefs. Je hebt misschien niet goed geleerd hoe je met verdriet om moet gaan, maar intens verdrietig zijn is onderdeel van het normale leven.

Waarom wij?
Rouwen is iets wat je doet, niet iets wat je is aangedaan. Toch ervaren mensen het vaak wel zo. Mensen kunnen zich afvragen: waarom is mij dit overkomen? Soms is rouw zo ingewikkeld dat het goed zou zijn om rouwtherapie te volgen. Het is belangrijk je te realiseren dat het bij therapie niet gaat om een antwoord te vinden op (waarom)vragen, maar om de ruimte te vinden je vragen te stellen en dat zo vaak mogelijk te doen.

Tips voor ouders

Doe iets om de herinnering aan je kind levendig te houden voor jezelf en voor anderen.

Neem het anderen niet te kwalijk dat ze niet met jouw verlies om kunnen gaan. De kans bestaat dat je het zelf ook erg moeilijk zou vinden om goed te reageren.

Soms reageren mensen verkeerd op je en vragen ze onnadenkend: ‘Alles goed?’ Je kunt in zo’n geval in stilte tot vijf tellen en die ander aankijken. Vervolgens kun je zeggen: ‘Als het je echt interesseert, wil ik je er wel iets over vertellen.’ Sommige mensen lopen dan meteen weg maar later komen ze misschien terug. Dan kun je in gesprek gaan en je verhaal vertellen. Op deze manier draag je eraan bij dat de wereld anders en beter met rouw leert om te gaan.

Je kunt mensen iets leren uit je ervaring. Dat jouw kind er ook mag zijn, dat het de moeite waard is om herinnerd en herdacht te worden.

Bij verlies in zwangerschap of stilgeboorte heeft je overleden kindje nog geen officiële plaats in de samenleving. Je kunt het kindje laten inschrijven in het bevolkingsregister, dan bestaat het ook administratief.