Je mag alle emoties voelen | Een interview met Annemiek Dogan 

Rouwen om je overleden kind is een ‘emotionele rollercoaster’. Die term noemt een grote meerderheid van de ouders die ik spreek over hun rouwreis. Rouwen is niet alleen verdriet voelen. Alle emoties die er zijn kun je voelen en vaak ook door elkaar heen. 

Jaloezie en schuldgevoel
We denken dat het bij rouw vooral gaat om de emotie verdriet, maar in veel gevallen ervaar je ook allerlei andere emoties. Soms zijn dat emoties die je niet zo fijn vindt, zoals jaloezie of schuldgevoel. Als je kind is overleden en je ziet de buren met hun kinderen gezellig met de caravan op vakantie gaan, dan kun je ineens een steek van jaloezie door je hart voelen gaan. Met wie kun jij deze emoties en gevoelens delen? Ook de emoties waar je je eigenlijk voor schaamt? Iedereen begrijpt dat het verlies van een kind een overweldigend verdriet met zich meebrengt. In mijn begeleiding van ouders merk ik dat het vooral moeilijk wordt bij emoties waar we het liever niet over hebben.

Een paar maanden nadat ons dochtertje tijdens de zwangerschap was overleden, had ik voor het eerst een moment dat ik weer ging genieten. Ik voelde me daar zo schuldig over. Ik dacht: wat ben ik voor een rotmoeder? Ik heb mijn kind naar het crematorium gebracht en nu voel ik me gelukkig. Dat mag toch niet? Door dat schuldgevoel werd ik verdrietig. Die schommeling van emoties, en vooral de emoties die een beetje taboe zijn, kan ingewikkeld zijn. Ik adviseer je toch om die emoties te uiten, want door ze uit te spreken, wordt de last lichter. De omgeving heeft hierin ook een taak. Het is heel goed om je emoties en gevoel te uiten. Zeg maar gewoon dat je je schuldig voelt. Ik hoop dan dat degene tegen wie je dit zegt, niet zal reageren door te zeggen: ‘Je moet je niet schuldig voelen.’ Je mag je echt schuldig voelen, dat is niet erg. Als je maar goed weet dat je niet schuldig bént. 

Emoties delen
Als je samen met je partner rouwt om je overleden kind zul je ontdekken dat jullie samen niet hetzelfde voelen op hetzelfde moment. Dat geeft niet. Het is belangrijk dat je weet dat je niet alles bij je partner hoeft te halen. Je mag je emoties ook delen met vrienden, familie, lotgenoten of een coach. Je eigen emoties zijn soms zo heftig dat je die van je partner er niet bij kunt hebben. Dat mag je aangeven. Je mag zeggen: ‘Ik hoor je, maar ik kan er niet zo veel mee op dit moment.’ Ontvang de emotie van de ander dus wel, maar je hoeft die emotie niet te dragen of die over te nemen. Blijf met elkaar in contact maar laat de rouw van je partner ook bij je partner. Moedig de ander ook vooral aan om de emoties met iemand anders te delen als het voor jou te veel is. Dan kun je elkaar daarna weer vinden.

Wat als ik weinig voel?
Ons lichaam heeft een prachtig beschermingsmechanisme tegen overweldigende emoties, zoals die bij rouw voorkomen, zeker in het begin. Als je kind overlijdt, is dat een enorme schok. Je hoofd krijgt door dat je iets heel ergs overkomt, maar je hart voelt het nog niet helemaal. Die heftige emoties sijpelen vaak wat langzamer door, anders zou ons hart het niet eens aankunnen. Omdat we dit weten, adviseer ik ouders wel eens om bij een uitvaart niet het complete budget te besteden. Houd een paar honderd euro apart en plan een half jaar na het overlijden ook een moment van afscheid nemen. Je kunt bijvoorbeeld een picknick of een high tea organiseren met familie en vrienden waarin je terugkijkt en herinneringen ophaalt en rouw kunt beleven om je overleden kind. Of je gaat naar een speciale plek, houdt een bijeenkomst of je koopt iets bijzonders dat je herinnert aan het leven en het verlies van je kind. Vaak gaat het hart namelijk in de loop van de maanden pas helemaal voelen wat het hoofd al langer weet. In onze samenleving hebben we eigenlijk geen rituelen meer na een uitvaart, terwijl ons hart dit vaak wel nodig heeft. Het kan zijn dat ook na wat langere tijd de emoties gedeeltelijk of geheel uitblijven. Dan is het wellicht verstandig een rouwexpert te bezoeken en hierover in gesprek te gaan. Het is mogelijk dat je zelf onbewust emoties tegenhoudt omdat je als kind niet hebt geleerd je emoties te uiten. Als je vroeger geen emoties mocht tonen, is het goed mogelijk dat je het jezelf nu ook niet toestaat. 

Emoties maken moe
We zijn vaak op zoek naar woorden om aan te geven wat we nu precies voelen. Vooral mannen. We willen het namelijk oplossen. Ik zeg altijd: je hoeft niet te weten wat je voelt. Die vraag bevindt zich namelijk in ons hoofd, maar de ervaring zelf is oké. Het is belangrijk je emoties te omarmen, ze er te laten zijn. Maak contact met de sensaties die je voelt en probeer over jezelf te moederen. Daarmee bedoel ik dat je jezelf de vraag stelt: wat heb ik nu nodig? Rouw is vermoeiend. Het wordt wel eens een ‘dubbele baan’ genoemd en dat klopt. Naast je gewone werk ben je namelijk ook bezig met rouwarbeid. Overleg eens met je werkgever of je een periode wat minder kunt werken, zodat je de emoties wat ruimte kunt geven. Zeg wat afspraken af die niet per se noodzakelijk zijn en schaam je vooral niet om eens lekker het hele weekend in bed te blijven liggen. Dat is helemaal oké als je dat bewust doet om ruimte te geven aan de vermoeidheid die rouw met zich meebrengt.

Emoties worden minder
Pure emoties duren nooit langer dan 90 seconden. Dus als je je verdrietig voelt of boos of bang, dan mag je dat omarmen zonder er woorden aan te geven of het in je hoofd te willen pakken. Ik noem dat omarmen van die sensaties van emotie bewust rouwen. Je zult merken dat met verloop van de tijd de scherpe randjes er langzaam af gaan. Daarbij geldt in veel gevallen: hoe traumatischer het overlijden is geweest, hoe langer het kan duren voor die scherpe randjes eraf gaan. Maar dat geldt niet voor iedereen. De emoties zullen wel blijven, want de liefde blijft. De rouw dus ook. Wij mensen zijn gemaakt om te rouwen. We kunnen het aan, want er is niets zo natuurlijk voor een mens als rouw. Hoe we omgaan met rouw is iets anders. Goed rouwen doe je door er dwars doorheen te gaan en de verwachtingen van anderen opzij te zetten en te voelen wat je voelt. Dan kun je het aan, want verliezen horen bij het leven. Bij de rouwreis en de emoties die daarbij naar boven komen, adviseer ik altijd: blijf in het nu. Wat je goed kan helpen is om steeds weer terug te gaan naar je adem en je lichaam te voelen. Beweeg je tenen, je vingers, span en ontspan je buik. Dat is rouwarbeid, teruggaan naar het nu. Daarmee help je je hart te voelen wat je hoofd al weet, namelijk dat je rouwt.

Stop emoties niet weg!
Je zult ontdekken dat mensen die om een rouwende heen staan wel eens dingen zeggen als: ‘Ben je er nog niet overheen?’ of: ‘Gelukkig heeft hij of zij geen pijn meer.’ Daarmee wordt het verdriet gebagatelliseerd. In de meeste gevallen doen we dit omdat het verdriet van de ander bij onszelf een stressreactie oproept. Van nature zijn we geneigd om de stress bij onszelf te verminderen, zo zitten we in elkaar. We proberen dus de emotie bij die ander minder te maken, zodat onze stress weggaat. Maar dat is niet wat we moeten doen. Zulke opmerkingen mag je niet maken tegen iemand die rouwt. En als jij rouwt, mag je dat ook aangeven. Zeg maar gewoon dat je niets kunt met zo’n opmerking, ook al is het met goede intenties. Mensen die rouwen willen soms ook hun emoties binnenhouden omdat ze de ander ‘niet tot last willen zijn’. Ergens zit hier een kromme redenering in. Hoezo ben je een ander tot last als jij emoties laat zien? Dit heeft vaak te maken met patronen die we in ons jeugd hebben aangeleerd. Het gevolg hiervan is dat je emoties gaat opkroppen en die emoties gaan dan een eigen leven leiden, want ze moeten eruit. Daardoor kun je ziek worden of abnormaal gedrag gaan vertonen en dan pas ben je echt een ander tot last. Dus als je iemand niet tot last wilt zijn, moet je vooral wel je emoties uiten. Huilen is namelijk net zo normaal als lachen.

Concrete tips over omgaan met emoties bij rouw

1. Alle emoties mogen er zijn. Je mag voelen wat je voelt, ook gevoelens waar je je wellicht voor schaamt, zoals schuld, jaloezie, boosheid, etc.
2. Als rouwende heb jij de regie. Jij mag bepalen hoe je rouwt en welke rol je anderen daarin laat spelen. Als je na een half jaar nog geen hele dagen kunt werken, dan kun je nog geen hele dagen werken. Wat een ander daarvan vindt of verwacht, is niet relevant. Je hoeft jouw rouw nooit te vergelijken met de rouw van een ander.
3. Check bij jezelf voortdurend: wat heb ik nodig? Zorg voor jezelf en probeer alles bewust te doorleven.

Annemiek Dogan werkte als marketeer voor de branchevereniging van de uitvaartzorg en dacht na over de vraag: wie zorgt er voor de nabestaanden zodra de uitvaartleider vertrekt? In 2020 werd ze zelf geconfronteerd met een diepgaand verlies, toen haar dochtertje Vlinder halverwege de zwangerschap overleed. Deze tragische ervaring versterkte haar vastberadenheid om anderen te helpen. Haar missie is: het taboe op rouw doorbreken. Ze richtte de Grief.Academy op.