Hoe betrek ik mijn omgeving bij het rouwproces? | Een interview met Sabah Belhaj

Als je een kind verliest, sta je er vaak niet alleen voor. Zeker in het begin leven familie, vrienden, buren en collega’s met je mee. Ze komen langs, willen je helpen, voor je koken, schoonmaken of gewoon bij je zijn. Dat geeft steun. Maar die betrokkenheid kan ook ingewikkeld zijn. Rouwen kost energie en soms weet je zelf amper waar je behoefte aan hebt.

Sabah Belhaj is rouwtherapeut en psychosociaal therapeut. Ze verloor haar zoon Anouar bij een scooterongeluk. Hij was toen zestien jaar. Nu begeleidt ze ouders die een kind hebben verloren, vanuit haar eigen verlies én haar professionele ervaring. In haar werk ziet ze hoe belangrijk het is dat ouders zelf de regie houden, ook in relatie met betrokken mensen in hun omgeving.

‘Je kunt de reacties van anderen niet sturen,’ zegt ze. ‘Maar je hebt wel invloed op hoe je voor jezelf zorgt.’

Rouw op je eigen manier
Rouw is voor iedereen anders. Er is geen vaste manier. Je ontdekt ook pas hoe je rouwt als het je overkomt. Daarom is het belangrijk om te beseffen dat iedereen zijn eigen manier van rouwen heeft. Dat maakt het niet goed of fout, maar laat zien dat mensen verschillend zijn.

Als je rouwt, kan het ook voelen alsof je je in twee werelden tegelijk bevindt. Een wereld vol verlies en een wereld waarin alles gewoon doorgaat. Dat maakt rouw verwarrend. Veel ouders vragen zich af of hun gevoelens normaal zijn. 

Hoe je omgaat met die verschillende werelden zegt niets over hoeveel verdriet je hebt, maar laat zien dat je probeert te overleven. 

Blijf betrokken bij beslissingen
In veel families is bezoek vanzelfsprekend als er iemand overleden is. Dat gebeurt vaak vanuit zorg en betrokkenheid. ‘Dit gaf mij ook veel steun,’ vertelt Sabah. ‘Doordat ik mensen om me heen had, was er afleiding en hoefde ik niet alles alleen te dragen.’

Als je kind net overleden is, gaat alles vaak snel. Er worden dan ook beslissingen genomen door naasten terwijl je zelf amper weet waar je behoefte aan hebt. Ze doen dat vanuit liefde en zorg, maar het is wel belangrijk dat je, hoe moeilijk het ook is, betrokken blijft bij wat er gebeurt.

Houd ruimte met mensen om je heen
Sabah: ‘De vraag is niet: hoe houd ik mensen buiten de deur? Maar eerder: hoe blijf ik overeind terwijl mensen er zijn? Vaak voelen ouders zich hierin heen en weer getrokken. Aan de ene kant hebben ze behoefte aan rust, aan de andere kant aan nabijheid. Maar deze behoeften mogen er allemaal zijn.’ 

Wat kan helpen, is jezelf steeds deze vraag stellen: wat heb ik op dit moment nodig? Soms wil je even alleen zijn, soms wil je juist iemand dichtbij hebben. Door steeds één keuze te maken, ontstaat er stap voor stap meer balans.

Je hoeft het niet groot te maken of mensen te confronteren om ruimte te nemen. Denk bijvoorbeeld aan:

• even naar een rustige plek gaan, bijvoorbeeld naar je kamer.
• een korte wandeling maken.
• aangeven dat je even wilt liggen.
• de telefoon niet opnemen als het te veel is.

Hiermee wijs je iemand niet af, maar zorg je voor jezelf.

Vertel wat je nodig hebt
In de eerste periode na het verlies is het vaak al te veel om na te denken. Juist dan kan praktische hulp enorm helpen. Sabah vertelt dat mensen in haar omgeving vanzelf taken overnamen: ze brachten eten, maakten schoon, soms kwam iemand gewoon even koffie drinken.

Praktische hulp heeft geen woorden en uitleg nodig. Voor veel mensen is ook het makkelijker om iets te dóén dan om het juiste te zeggen. Het kan helpen om mensen concreet te vertellen wat ze kunnen doen. Als mensen zeggen: ‘laat maar weten als ik iets kan doen’, kun je bijvoorbeeld vragen: ‘Zou je één keer per week willen koken?’ of: ‘Wil je af en toe een berichtje sturen?’

Reageer op pijnlijke opmerkingen
Veel ouders krijgen te maken met goedbedoelde opmerkingen die pijn doen. Ze zijn bedoeld als troost, maar laten geen ruimte voor verdriet. ‘Dat is vaak niet wat je nodig hebt op dat moment,’ vertelt Sabah. ‘Verdriet wil niet opgelost worden. Het wil gezien worden.’

Als je zo’n opmerking krijgt, hoef je niet in discussie te gaan of uit te leggen waarom het pijn doet. Vertel wel wat het met je doet. Het kan helpen om vooraf een paar zinnen te bedenken die je kunt gebruiken als iets niet goed voelt. Bijvoorbeeld: ‘Ik weet dat je het goed bedoelt, maar dit helpt mij nu niet.’

Laat emoties toe
Sabah benadrukt als ze ouders begeleidt dat het belangrijk is om emoties toe te laten. Veel ouders krijgen te horen dat ze niet moeten huilen. Of dat ze geduld moeten hebben. Soms ook met een verwijzing naar geloof, terwijl iemand op dat moment vooral pijn voelt.

Verdriet, boosheid, je schuldig voelen en huilen zijn normale reacties. Emoties hebben een functie en ze ervaren betekent niet dat je je verlies niet accepteert. Als emoties geen ruimte krijgen, kunnen ze later terugkomen, bijvoorbeeld in de vorm van somberheid of door lichamelijke klachten. Daarom is het belangrijk om eerlijk te zijn naar jezelf en te voelen wat je nodig hebt.

Sabah had met iemand afgesproken: als het niet gaat, mag ik jou bellen. Als ze die persoon belde, was het soms niet eens een gesprek. Soms was het alleen huilen. Dit is een tip die ze graag door wil geven. Zo iemand kan echt het verschil maken. Iemand bij wie je niets hoeft, bij wie geen uitleg nodig is. Je hoeft je verdriet en gevoelens niet met iedereen te delen, als je één plek hebt waar niets hoeft, is dat vaak al voldoende.

Anderen pakken het leven weer op
Vaak wordt het na verloop van tijd stiller. Er komt minder bezoek, appjes stoppen, de buitenwereld pakt het leven weer op. Maar voor jou het verlies niet minder geworden. 

Sabah: ‘Mensen behandelen je weer zoals vroeger. Maar jij bent niet meer dezelfde. Dat je doorgaat met het dagelijks leven, betekent niet dat het vanbinnen goed gaat. Het laat alleen zien dat je probeert verder te leven met het verlies.

Juist in deze fase kan het helpen om kleine signalen te blijven geven aan je omgeving. Een zin als ‘Vandaag is een moeilijke dag’ kan al genoeg zijn om anderen te laten weten dat het verlies nog steeds heel erg aanwezig is.

Betrek anderen bij momenten die zwaar zijn
Mijlpalen, zoals verjaardagen, sterfdagen, feestdagen of andere belangrijke momenten, kunnen extra zwaar zijn. Het kan helpen om de omgeving hier bewust bij te betrekken. Je hoeft rouw niet alleen te dragen.

De omgeving kan veel betekenen, maar weet vaak niet hoe. Geef ze daarom een beetje richting, waar je kunt. Soms helpt het al om te zeggen: ‘Het helpt mij als je gewoon luistert,’ of: ‘Wil je me helpen met de praktische dingen?’

Niet iedere persoon in je leven hoeft hetzelfde voor je te betekenen of te doen. De één is er voor praktische hulp, de ander om mee te praten, weer een ander voor afleiding. Als je daar onderscheid in maakt, ontstaat er vaak meer rust.

Grootouders ervaren vaak dubbele rouw
Grootouders hebben een bijzondere plek in dit proces. Het overlijden van een kleinkind betekent voor hen niet alleen een verlies, maar ook dat ze hun eigen kind zien lijden. Zij ervaren dit vaak als dubbele rouw. Ze hebben verdriet én ze willen er voor hun kind zijn, helpen en sterk blijven.

Dit kan ingewikkeld zijn: je wilt je ouders niet belasten, maar zij willen juist dichtbij zijn. Het kan helpen om kleine, duidelijke afspraken te maken. Bijvoorbeeld over waar ze in kunnen ondersteunen. Ze kunnen er bijvoorbeeld voor de andere kinderen zijn, in huis helpen of zorgen voor simpelweg samenzijn.

Het is ook voor grootouders belangrijk dat er ruimte is voor hun verdriet. Als je dit voorzichtig bespreekbaar maakt, kan er meer wederzijds begrip ontstaan. Je kunt bijvoorbeeld, als je daar ruimte voor hebt, vragen of ze je kindje even vast willen houden of aan ze vragen hoe het op dat moment met ze gaat.

Iedere manier van rouwen is anders. En in die zoektocht mag jij, en wie dichtbij je staat, stap voor stap je eigen weg vinden.

Tips van Sabah

Kies één persoon bij wie je echt jezelf kunt zijn
Spreek met iemand af dat je altijd mag bellen, ook als je alleen wilt huilen. Je hoeft niet altijd woorden te hebben voor wat je voelt. Soms is het al genoeg als iemand luistert en er gewoon voor je is. Het kan helpen om een codewoord of vaste zin af te spreken, zodat de ander meteen weet dat je even je hart wilt luchten.

Neem kleine momenten voor jezelf, ook als er mensen om je heen zijn
Je hoeft het niet groot te maken om toch even ruimte voor jezelf te nemen. Even naar je kamer gaan, een korte wandeling maken of je telefoon niet opnemen kan al helpen om weer rustig adem te halen en stil te staan bij wat je voelt.

Bescherm je energie bewust
Niet ieder gesprek geeft rust. Het is helemaal oké om soms even contact te vermijden als je merkt dat het je te veel kost. Je hoeft niet altijd sterk te zijn. Je hoeft ook niet voor iedereen beschikbaar te zijn.

Maak ruimte voor je kind op dagen waarop je daar extra behoefte aan hebt
Op bijzondere of moeilijke dagen kan het helpen om bewust ruimte te maken voor je kind en voor het gemis dat je voelt. Je kunt de dag bijvoorbeeld beginnen door samen dua (smeekbede) te doen voor je kind en voor alle overledenen binnen de familie. Neem die ruimte ook echt, op een manier die bij jou en je gezin past. Juist op zulke dagen kan dat troost, verbondenheid en zachtheid geven.