De kracht van samen rouwen | Een interview met Daan Westerink

Daan Westerink is pedagoog, rouwdeskundige en publicist. Ze begeleidt kinderen, jongeren en gezinnen bij verlies. Ze ziet hoe rituelen houvast kunnen bieden, maar nog meer hoe mensen elkaar vasthouden in tijden van rouw. ‘Rituelen zijn een prachtig hulpmiddel om de liefde die je voor iemand hebt weer even te voelen,’ zegt ze. ‘Maar uiteindelijk gaat het om samen dragen wat te zwaar is om alleen te dragen.’

Balans en veerkracht
Een overleden kind neem je je hele leven met je mee. Ik noem dat ‘verinnerlijken’. Het kind mag een onderdeel zijn van je leven, het hoeft nooit weggepoetst te worden. Het verlangen naar het kind mag er blijven, het kind voor wie jij een hele toekomst voor ogen had. Rouw is eigenlijk niets anders dan een balans vinden tussen het missen en het toch weer de draad van het leven leren oppakken. Het gaat over de veerkracht die je al dan niet hebt of weer mag ontwikkelen om balans te vinden in jouw leven. Schiet het nog alle kanten op, dan heb je die balans nog niet gevonden. Het verdriet gaat niet voorbij, want het leven is voorgoed veranderd na het verlies van een kind, maar er komt weer balans. Het gaat erom dat jij je kind niet hoeft los te laten, maar je kind op een andere manier mag leren vasthouden. Dit mag op de manier zoals jij dat wilt.

Rouw kost tijd. Rouwen is een proces van aanpassen. Aanpassen aan een leven dat je niet hebt gekozen, maar dat wel jouw werkelijkheid is geworden. Daar mag tijd overheen gaan. Daar hoef je je niet schuldig over te voelen.

Het kleine ritueel
Met zijn vieren aan tafel zitten is een ritueel. Een moeder zei ooit: ‘Het heeft mij een half jaar gekost om niet meer vier borden neer te zetten, maar drie.’ Dat is een ritueel, dat bord dekken voor je kind, erkennen dat het heeft bestaan. Als je dit gezamenlijk erkent, heeft dat ook een onuitgesproken toegevoegde waarde. Samen erkennen is samen dragen.

Een rite is een overgang van de ene naar de andere fase, dus eigenlijk helpt een ritueel je bij een transitie. In veel gemeenschappen is het gebruikelijk dat je in de eerste periode na een overlijden niet zelf hoeft te koken, dat doen andere mensen voor jou, om jou te helpen en te erkennen: het is voor jou een enorme overgang naar een leven zonder je kind. Het samenbrengen van eten, aanwezigheid en gebed laat zien: wij staan om jou heen. Dat is de kracht van samen rouwen.

De gemeenschap
Je kunt zeggen: it takes a village to raise a child, maar je hebt die village ook nodig als een kind overlijdt. Je zorgt voor elkaar als er vreugde is, maar ook als er verdriet is. Als een kind wordt geboren of overlijdt, je bent er voor elkaar. De gemeenschap zegt: ‘Wij staan om jou heen.’

Toch zie je vaak dat na verloop van tijd de drukte afneemt. Voor de omgeving lijkt het leven weer door te gaan, terwijl ouders nog midden in hun aanpassing zitten. Juist dan is het belangrijk om elkaar vast te blijven houden.

Soms moet je je eigen omgeving bij de hand nemen. Wacht niet af, want de meeste pijn zit in niet communiceren. Zeg dus waar je behoefte aan hebt. Als mensen weten dat je graag een kaartje krijgt of dat je het fijn vindt als de naam van je kind genoemd wordt, hoe waardevol is het dan als dat ook jaren later nog gebeurt? Samen rouwen stopt niet na de eerste weken. Het vraagt om blijvende aandacht.

Je doet het goed
Een Nederlands echtpaar zei: ‘De eerste vier weken hebben we gewoon voor niemand de deur opengedaan.’ De Marrokaanse buurvrouw zei: ‘Wat zitten jullie daar alleen? Kom, ik zal voor jullie koken.’ In sommige gemeenschappen is het vanzelfsprekend dat mensen komen, zonder zich af te vragen of ze zich opdringen. Ze dringen zich niet op, ze komen gewoon. Dat samenkomen, samen huilen, samen zwijgen, maakt dat het verdriet gedeeld wordt.

En toch kan het ook gebeuren dat iemand zich schaamt om het verdriet te laten zien. Of denkt: ik moet sterk zijn. Maar rouw vraagt geen prestatie. Je hoeft het niet goed te doen volgens een norm van buitenaf. Je doet het goed. Echt. Zoals jij rouwt, is jouw manier.

Opschrijven
Het kan ook helpend zijn om dingen op te schrijven. Daarmee krijg je een beeld, niet alleen van je kind, maar ook welke band de omgeving met het overleden kind had. Welke draagkracht heb je en welke draaglast? Hoe zwaar is het verdriet dat je meemaakt, hoe sterk zijn de schouders die je hebt? De sterkte van die schouders heeft ook te maken met je omgeving. Samen verhalen delen vergroot de draagkracht.

De naam noemend, je was zo gewenst en weet je wel wat jouw ouders allemaal gedacht hadden en hoe lief jouw ouders zijn. Als je een jong kindje hebt verloren, ook al was de zwangerschap nog maar kort, toch voel je je soms al helemaal ouder. Of als je een jong kindje rondom de geboorte verloor, dan heb je een toekomstbeeld dat totaal verandert.

Schrijven doe je vanuit je hart. Je hart ligt dicht bij dat papier. Praten gebeurt met je hoofd. Schrijven vanuit je hart doet letterlijk iets in het verwerken. Je schrijft het verdriet niet van je af. Je schrijft het kindje naar je toe.

Mijlpaaldagen
Mijlpaaldagen, zoals verjaardagen, de overlijdensdag of andere belangrijke momenten in het jaar, kunnen heel zwaar zijn. Mensen zeggen weleens dat het tweede jaar zwaarder kan voelen, omdat het eerste jaar de meeste mensen in je omgeving er nog mee bezig zijn. Daarna wordt het stiller.

Dat betekent niet dat jouw verdriet minder is. Het betekent dat rouw van vorm verandert. Soms moet je je eigen omgeving bij de hand nemen. Wacht niet af, want de meeste pijn zit in niet communiceren.

Samen stilstaan bij zulke dagen kan helpen. Niet omdat het moet, maar omdat het erkenning geeft. Het is niet zwak om dat nodig te hebben. Het is menselijk.

Vraag de ouder ernaar
Als omgeving kun je er ook actief naar vragen. Weet dan dat de rouwende ouder soms schaamte voelt en de ander niet met zijn verdriet wil belasten. Ze willen je misschien uitnodigen om samen stil te staan bij een belangrijke dag, maar doen het niet omdat ze jou niet met hun verdriet willen vermoeien.

Voor iedereen geldt: invullen voor een ander moet je nooit doen. Want als omgeving ben je misschien bang de ouder verdrietig te maken. Maar je kunt iemand die rouwt niet verdrietig máken. Dat verdriet is er al.

Door samen te praten, samen herinneringen op te halen, blijft het kind onderdeel van het leven van velen.

Samen dragen
Rituelen kunnen je helpen om de transitie te maken naar een nieuwe fase, maar ook om echt even stil te staan bij wie of wat je verloren hebt. Je bent heel bewust bezig, je staat stil bij je kind en bij jezelf en geeft jezelf erkenning over wie of wat je verloren hebt.

Maar uiteindelijk gaat het niet om de vorm. Het gaat om de verbinding. Om samen dragen wat zo zwaar is. Samen zitten, samen praten, samen herinneren kan zo waardevol zijn.

Durf jezelf daarbij geen schuld op te leggen. Soms weet je niet of je ergens aan toe bent totdat je het hebt gedaan. Soms heb je ondersteuning nodig. Dat is geen zwakte. Dat is zorg dragen voor jezelf.

Rouw kost tijd.
Rouwen is een proces van aanpassen.

En in dat proces mag je weten:  je hoeft het niet alleen te doen.
Samen rouwen maakt het niet minder verdrietig, maar wel minder eenzaam.

Drie handreikingen

• 1. Neem de regie! Mensen denken veel na over de mooiste dag van hun leven. Denk ook na over verdrietige dagen, hoe je die wilt inrichten en beleven. Bedenk dat het geen droevige bijeenkomst hoeft te zijn. Ga bijvoorbeeld op die dag iets leuks doen. Of zoek de zon op. Houd het klein of doe iets groots. Bedenk iets wat voor jou fijn is. Schrijf je herinneringen op of organiseer een concert. Doe het gezamenlijk, met de mensen met wie je dat fijn vindt.
• 2 Praat eens wat vaker over je overleden kind. Wees niet bang dat je de ander daarmee belast. Denk na over wat jij zelf wil, want die ander weet het ook niet. Mensen hebben meestal geen idee hoe ze met jou om moeten gaan. 
• 3 Durf gewoon! Soms weet je niet of je er zin in hebt totdat je het hebt gedaan. Dat betekent soms ook nieuwe dingen proberen, nieuwe paden inslaan. Het makkelijkste is om thuis te blijven zitten en de gordijnen dicht te doen. Maar als jij bij jezelf merkt, ik heb toch wel weer een keertje zin om iets te ondernemen, doe het dan!